Luisteren
Inhoud
Eigenlijk weten we het al na het beluisteren van de eerste LP die we opzetten (de eerste persing van Pink Floyd’s The Wall): dit is goed, heel erg goed. Daar waar we bij de SL1 (het high output element) nog wat bescheiden wensen hadden in het hoog en scherpte, willen bij de Le Son LS10 alleen maar:
1) De hele plaat afluisteren
2) Nog meer platen luisteren.
De Le Son LS10 gaat verder war de LS1 ophoudt. De muziek heeft een luchtigheid die vergelijkbaar is met een live-ervaring. Op het moment dat de naald in de groef valt, kunnen we de ruimte ‘zien’ met onze oren. Dat geldt (bij goede opnames) ook voor de musici.
Ook valt op dat het allemaal zo vanzelfsprekend klinkt. En dat elke persing, elke master of remaster anders is. Dat horen we in elk detail terug. De Le Son LS10 haalt alle informatie uit de groef.
Déjà Vu
We zetten dezelfde CSNY-plaat op die we bij het reviewen van de SL1 beluisterden. We hebben versie die rondom de verschijningsdatum van het album (1970) uitgebracht. Bij Carry On horen we in de samenzang nog meer spanning en strijd die de Le Son LS10 eruit haalt. Ongelooflijk, we zitten nog meer op het puntje van de bank. Wat een dynamiek in alleen al de stemmen. De gedigitaliseerde versies van dit album komen niet in de buurt van deze plaat die nog niet eens is schoongemaakt.
Steven Wilson, Home Invasion: In Concert In The Royal Albert Hall
De track Pariah is een paar jaar onze favoriete test geweest voor soundstage, het kunnen weergeven van een liveconcert en de stem van zangeres Ninet Tayeb. Het nummer begint vrij rustig en loopt na 3 minuten steeds voller met gitaar- en synthesizerlijnen. Op de LP klinkt het, u raadt het al, zeer natuurlijk en vanzelfsprekend. Het ‘rauwe randje’ in Ninet Tayebs stem is er, maar wordt niet nadrukkelijk weergegeven. De drukke passages zijn druk maar er blijft overzicht.
De LS10 en de Grimm PW1
De hiervoor beschreven luisternotities zijn gemaakt met de Primare R35 phono preamp. Een paar weken later kwam de nieuwe Grimm PW1 binnen, de phono preamp van Grimm. Met een prijskaart van € 4.999 ruim 3 keer de prijs van de Rega R35. Wat zou dit doen? Dat gaat u lezen in de review van de Grimm PW1… spoiler: het is best wel een lekkere combinatie!
Headshell
De cartridge-houder (headshell) is de verbinding tussen het element en de toonarm. Het element is bevestigd aan de headshell en deze weer aan de toonarm. Soms zit de houder vast aan de arm, bij toonarmen van bijvoorbeeld de Technics SL1200 is de headshell los. Dit is handig want zo kan je makkelijk van element wisselen. Technics levert een standaard headshell bij de platenspeler. Wat zou een andere headshell toevoegen aan de geluidskwaliteit? We kunnen ons voorstellen dat materiaaleigenschappen als rigiditeit en isolatie van trillingen de weergave ten goede kan komen.
We hebben in een eerdere review over phono-voorversterkers geschreven over hoe zwak het electrisch signaal is dat van een cartridge komt. Bij een low output MC-element als de Le Son LS10 gaat het om een uitgangsspanning van 0,4mV, ofwel 0,0004 Volt. Een phono preamp versterkt dit tot de lijnspanning van 1V, wat neerkomt op een versterking van 69dB. Ter vergelijking: in lichtsterkte verhoudt zich dit van een kaarslicht tot een stadion-floodlight. Of een fluistergeluid tot de geluidsdruk van een popconcert in de open lucht. Of de trilling van de naald in de groef die wordt versterkt tot een aardbeving met een kracht van 7,8 op de schaal van Richter. Met dit soort microvoltages doet elke resonantie of interventie die voor een betere geleiding zorgt ertoe.
Puck-factor
Een puck zorgt ervoor dat de plaat strakker op het plateau ligt, zodat de plaat minder resoneert, de naald strakker in de groef komt. Bij het snijden van de master-plaat (de lacquer) wordt deze vacuum gezogen; we hebben ook een exclusieve platenspeler gezien die dit doet. Mocht u dit ook thuis willen dan wijzen we erop dat de compressor in een andere ruimte moet staan. Just saying.
Met een puck komt u ook een heel eind. We hebben om dit te testen een echte ijshockeypuck aangeschaft en hier een gat in het midden in geboord. Het resultaat is – echt! – verbluffend. Vooral de basweergave verbetert enorm. In strakheid, diepte, textuur. Het laat maar weer eens zien dat kleine ingrepen bij phono-versterking grote effecten kunnen hebben, in positieve en negatieve zin.
C’est Le Son qui fait la musique
Terug naar de Le Son LS10mkII. We schreven al dat alles natuurlijk en vanzelfsprekend klinkt. De neiging van ons reviewers om op zoek te gaan wat we missen wordt niet eens geactiveerd. De LS10mkII brengt een soort rust in de ruimte omdat kennelijk alles op zijn plaats valt. Letterlijk en figuurlijk. We hebben de afgelopen jaren veel naar vinyl kunnen luisteren en wat de LS10mkII presteert is echt bijzonder. Zeker voor de prijs. Natuurlijk is 900 euro voor een element geen kassakoopje, maar voor een low output moving coil lopen de prijzen flink op. Van de bekende merken Ortofon en Rega kosten de topmodellen €5.000-6.000 en van een exclusief merk als Koetsu gaat het om €10.000-15.000. Wij denken dat Le Son met de LS10mkII een heel eind meekomt, waarbij we moeten aantekenen dat het niet alleen het element is dat de muziek maakt, maar ook de platenspeler (motor, plateau, plint), de toonarm en niet te vergeten de puck!
Na publicatie van deze review zijn n.a.v. lezersvragen correcties in de tekst aangebracht over de verwachte speelduur van de naald (1.000-1.500 uur) en een aantal kleine tekstuele correcties.
Goedemorgen Eric, Ik heb 2 maanden geleden ook een Le Son SL1 MkII aangeschaft.
Helaas ben ik zelf wat minder enthousiast….
De SL1 is levendig, erg levendig. Met, in mijn systeem, (erg) veel harde “S” klanken.
Ik heb de SL1 professioneel laten afstellen op mijn Micro Seiki BL-77 met Stax carbon arm, samen met een Primare R15. Dat bracht wat verbetering, maar het klinkt nog steeds niet heel aangenaam.
Mag ik vragen welke instellingen jij hebt gebruikt? Ik heb de aanbevolen 47kOhm loading gebruikt, maar ook 500 Ohm (op aanbeveling van een forum lid) uitgeprobeerd.
Misschien betreft het pech / een mismatch, maar op dit moment kan ik er helaas niet 100% van genieten…
Bedankt en groet
Dat is jammer. Bij ons werkte de SL1 (ik neem aan de je het high output MC-element bedoelt en niet de hier geteste MC) werkte het op de R35 het beste met de standaard instellingen voor een MM-element.
Je kan ook bij Gregory van Le Son vragen om advies.
Dit is de reactie van Gregory de Richemond:
Thank you for forwarding the reader’s message and for taking the time to translate it.
I’m sorry to hear that he’s not yet enjoying the SL1 MKII as much as he’d hoped. From his description, it sounds like the issue may be related to system settings rather than the cartridge itself. The SL1 MKII is indeed designed to be lively and detailed, but it should never sound harsh or fatiguing.
Here are a few suggestions that may help:
1. Loading Impedance
The SL1 MKII is optimized for standard MM inputs at 47 kOhm, which usually brings out the best tonal balance. If he switched to 500 Ohm, that suggests he’s using the MC input on the Primare R15, which provides around 60 dB of gain, far too much for a high-output MC cartridge like the SL1 MkII. This would explain the harshness he’s experiencing.
Instead, he should make sure to use the MM input of the R15. This input also offers a 2.5 kOhm loading option, which he could try as an alternative to 47 kOhm to see if it gives a smoother result.
2. Capacitance
Excessive capacitance (from the phono stage and cables combined) can exaggerate high frequencies and lead to sibilance. I would recommend setting the MM input capacitance to 100 pF, which tends to work very well with the SL1 MKII.
3. VTA
The SL1 MKII features a line contact stylus, which is highly sensitive to Vertical Tracking Angle (VTA).
For VTA adjustment, you can find our complete article and setup guide on VTA HERE: https://www.leson.org/vertical-tracking-angle-how-to-adjust-and-measure-vta/
In brief, once his tonearm is parallel to the record surface when playing a familiar record with the VTF set to 1.9 g, he can fine-tune VTA by ear:
If the sound is too thin and the midrange/bass lack fullness, your tonearm may be set too high.
If the sound is overly bright and lacks transparency, your tonearm may be set too low.
If he’s open to it, I would be happy to look at some photos of his setup and offer more tailored advice. Our goal is to make sure he experiences the full musical potential of the SL1 MKII.
You will also find below a version of this email translated in Dutch.
Wishing you and the Alpha Audio Team a great weekend!
Hallo Yung,
Hartelijk dank dat je het bericht van de lezer hebt doorgestuurd en de moeite hebt genomen om het te vertalen.
Wat jammer om te horen dat hij nog niet optimaal van de SL1 MkII geniet. Afgaande op zijn beschrijving lijkt het probleem eerder in de systeeminstellingen te zitten dan in het element zelf. De SL1 MkII is juist ontworpen om levendig en gedetailleerd te klinken, maar nooit scherp of vermoeiend.
Hierbij een paar suggesties die mogelijk kunnen helpen:
1. Belastingsimpedantie
De SL1 MkII is geoptimaliseerd voor standaard MM-ingangen met een belastingsweerstand van 47 kOhm, wat in de meeste systemen voor de beste klankbalans zorgt.
Als hij is overgestapt naar 500 Ohm, dan gebruikt hij waarschijnlijk de MC-ingang van de Primare R15, die ongeveer 60 dB versterking geeft – veel te veel voor een high-output MC-element zoals de SL1 MkII. Dit kan goed de oorzaak zijn van de scherpe klank die hij ervaart.
Hij zou daarom zeker de MM-ingang van de R15 moeten gebruiken. Deze biedt ook een optie voor 2,5 kOhm, wat hij kan proberen als alternatief voor 47 kOhm – mogelijk geeft dat een iets vloeiender resultaat.
2. Capacitieve belasting
Een te hoge totale capaciteit (van de phono stage en kabels samen) kan hoge frequenties versterken en tot sibilantie leiden. Ik raad aan om de capaciteit van de MM-ingang in te stellen op 100 pF – dat werkt doorgaans erg goed met de SL1 MkII.
3. VTA (Vertical Tracking Angle)
De SL1 MkII is voorzien van een line-contact naaldslijping, die zeer gevoelig is voor de verticale afspeelhoek (VTA).
In het kort: zodra de toonarm parallel aan het plaatoppervlak is bij een naalddruk van 1,9 g, kan hij het fijn afstellen op gehoor:
Klinkt het te dun, met weinig midden en laag, dan staat de toonarm waarschijnlijk te hoog.
Klinkt het juist te fel en ontbreekt er openheid, dan staat de arm waarschijnlijk te laag.
Als hij ervoor openstaat, kijk ik graag mee aan de hand van wat foto’s van zijn setup. Ons doel is dat hij de volledige muzikale potentie van de SL1 MkII ervaart.
Ik wens jou en het hele Alpha Audio-team een heel fijn weekend!
Beste Yung,
Excuus voor de verlate reactie…
Hartelijk dank voor het doorsturen en het plaatsen van de reactie van Gregory. Wordt zeer gewaardeerd!
Ik heb het element nogmaals laten afstellen en speciaal extra aandacht laten geven aan de VTA.
Helaas bracht dit eigenlijk geen soelaas.
Tevens nog lopen stoeien de instellingen van de R15. Met 2.500 Ohm klinkt het element eigenlijk nog minder: De transparantie verdwijnt een beetje, maar de gevoeligheid voor de scherpe S klanken blijft toch wel aanwezig…
Ik denk dat dit element gewoon niet lekker “matched” met mijn setup. Ik weet dat de Micro Seiki / Stax combinatie ook behoorlijk helder en transparant klinkt. Wellicht is het samen met de LeSon allemaal net iets te veel van het goede is.
Daarom de knoop doorgehakt en een ander element besteld: Een Goldring Ethos SE. De LeSon zal ik op de “reserve bank” zetten als eventuele backup.
Nogmaals hartelijk dank voor je hulp.
Groet Tycho
Interessante review, lijkt me een fraai product. Bovendien is Gregory een zeer prettige man om zaken mee te doen.
Ik vraag me alleen af waar de gebruiksduur van 10.000 uur vandaan komt die voor de naald wordt gespecificeerd. Ik bedoel dit niet als kritiek, maar dat is echt enorm veel en wijkt behoorlijk ver naar boven af van wat veel bekende en ervaren fabrikanten van elementen (zoals Sumiko, Lyra, ZYX, Ortofon, Nagaoka) specificeren.
Dag Max, je kent Gregory? Interessant!
Gregory heeft ons zelf de levensduur van de cartridge aangegeven.
Je had gelijk, de geschatte levensduur van de naald is 1.000-1.500 uur. We hebben dit getal niet goed genoteerd, excuses. In de review is dit gecorrigeerd.
Rega R35?
Een ‘kennelijke verschrijving’!U weet wel we bedoelden te schrijven.
Heb na de vorige review de Le Son LS1 mkII aangeschaft en gemonteerd in mijn Rega P2 als vervanger van Ortofon Blue mm element. Ben super tevreden vreden over kwaliteit. Net wat meer details en mooi strak geluids beeld. Moet nog wat draaiuren maken. Kan dus alleen maar beter worden.
Hoi Yung Lie, dank voor je leuke review en mooi dat vinyl (dankzij jou, denk ik) een plek heeft gekregen binnen Alpha Audio.
Ik ben overigens ook benieuwd naar de ND-serie van Rega (mijn voorkeur- ND7), gaat die ook komen?
Dankjewel! Ja, laten we het erop houden dat de aanhouder wint. We gaan kijken welke elementen we nog meer kunnen testen. Rega staat zeker op ons lijstje.
Hi Jaap, heel leuk om in deze goede review te lezen dat jullie de magie van vinyl hebben ontdekt.