De Major DAC
Inhoud
Het hart van de Grimm MU2 zal voor velen de d/a-converter zijn. Al moeten we zeggen: de voorversterker is ook vreselijk goed… Zo goed dat wij durven te stellen dat u geen voorversterker nodig hebt met de MU2.
Maar even terug naar de d/a-converter. Grimm zou Grimm niet zijn als ze het anders zouden aanpakken. Onder de kap zit geen NOS-dac, geen standaard AKM of ESS… er zit een “1.5” bit dac in. Deze hebben de heren in Eindhoven de ‘Major DAC’ genoemd.
Deze ‘Major DAC‘ is een soort aangepaste versie van DSD, aangezien er niet met twee maar drie ‘levels’ gewerkt wordt. Er is een 0, een 1 en een soort 1,5.
0 is 100% van de tijd 0. Een 1 is 50% van de tijd 0 en 50% van de tijd 1. En de “1,5” is 100% van de tijd 1. Het is dus een zeer basale PWM-constructie (pulse width modulation). De reden dat Grimm voor deze vorm van conversie heeft gekozen, is om van de modulatieproblemen van 1-bit DSD af te komen. Maar laten we even een kleine stap terugdoen.
De ontwikkeling van deze ‘1.5-bit dac’ is gedaan door Pieter Meijer en Gertjan Groothulze. Dat is niet ‘even gedaan’. Het heeft zo’n drie jaar geduurd. De reden dat Grimm niet voor multibit is gegaan is dat het praktisch onmogelijk is om een volledig lineair karakter te krijgen. Boven de 18 bit resolutie komen is erg lastig.
Bitstream – DSD – heeft weer als nadeel dat het hoge spectrum niet geheel lineair meeloopt met de signaalsterkte. Bovendien is stabiele clocking bij DSD bijzonder belangrijk: de frequenties zijn heel erg hoog namelijk. Net als het in toom houden van de hoogfrequente output. Deze ruis kan een belasting vormen voor versterkers en speakers.
Nu is er nog wel een tussenvorm: dacs die intern met een 5bit architectuur werken. Echter is hier ook een zeer hoge (soms nóg hogere) interne frequentie nodig dan bij DSD én krijgen we te maken met zeer complexe noise shaping, wat weer meer processing nodig heeft. Dat kost geld, wat veelal resulteert in suboptimale uitvoering: uitzonderingen daargelaten.
De oplossing van Grimm zit dus in het 1.5-bit ontwerp. Deze PWM techniek hangt een beetje tussen DSD en de 5-bitters in.
Het 1.5-bit ontwerp heeft nog steeds te maken met een ongelooflijk hoge ruisvloer (je gaat terug van bijvoorbeeld 24 of 16 bits naar ‘1.5’, wat de ruisvloer verhoogt met ongeveer 6dB per bit). Daarom moet er nog steeds extreem gefilterd worden om van de ruis af te komen.
Grimm gebruikt een 11e order noise shaper. Dat is akelig steil. En – schatten wij in – deze heeft daardoor ook veel processorkracht nodig,. Dat kan echter prima met de krachtige FPGA in de MU2. Bovendien werkt de noise shaper – volgens Grimm – volledig foutloos en compleet lineair.
De FPGA met noise shaper en oversampling stuurt het signaal vervolgens de converter in. Grimm heeft voor een FIR-DAC gekozen. Deze bestaat uit 16 dac cellen per kant. Deze stuurt vervolgens het analoge signaal de pre-amp in waar ook het volume te reglen is.
(Een “FIR DAC” verwijst in dit geval naar een DAC die een Finite Impulse Response (FIR) filter integreert. Het FIR-filter wordt vaak gebruikt om een digitaal signaal vorm te geven voordat het wordt omgezet in een analoog signaal. Deze integratie is gunstig in toepassingen waar nauwkeurige controle over de frequentierespons belangrijk is. En dat is dus zeker het geval bij de MU2.)
Het geheel is geklokt met Grimm clocks. Uiteraard de beste die ze in huis hebben. Elke klok – weten we – wordt apart gemeten voordat ze op de PCB’s komen. Het is dus écht met de hand geselecteerd.
Te goed om waar te zijn… toch?
Dit verhaal klinkt wellicht als te goed om waar te zijn. Zo dachten wij er ook een beetje over. Immers: de audiowereld is al meer dan 40 jaar bezig met het digitaliseren van audio. Als dit het ei van Columbus is, moet dat toch al door een groot bedrijf gevonden zijn?
Feit is: grote bedrijven zijn vaker met marge bezig. Niet (meer) met innovatie. Tenzij het veel geld oplevert natuurlijk… maar dan praten we indirect weer over marge.
Technologieën als de Major DAC leveren anno nu niet meer genoeg geld op voor grote bedrijven… zo simpel is het. En zo kan het dat een – relatief – klein bedrijf als Grimm met een dergelijk ontwerp kan komen. Ook wel weer mooi toch?
Valt me toch wel op als men luistert met de ogen … Weet nog , jaren geleden hield Guido T een lezing over EMI , EMc invloed op PCB’s .. hoe mooier voor t oog… Daar hebben electronen en magnetische velden geen boodschap aan. . Condensatoren moeten zo dicht mogelijk bij het te ontkoppelen component .en mooi rangschikken , staat leuk , voor de een houtje touwtje , voor de ander , technisch het best mogelijke .. Persoonlijk hoor ik t meest met mn ogen dicht Alle respect voor de broeders Grimm !
Mooie review, ultra high end, altijd leuk om te lezen. Graag een vergelijkende test met de Auralic VEGA G3 en Aurender AP20 😀
De MU2 moet toch echt weer terug. En voor die tijd gaan we dit niet zomaar kunnen opzetten.
Dag Jaap,
Ik meen me te herinneren dat je in het verleden ook een positief oordeel had over de Apex upgrade van de Ring DAC van dCS. Kun je iets zeggen over de kwaliteit van de MU2 in vergelijking met bekende DAC merken zoals dCS en MSB?
Dank en groet,
Marcel
Helaas. Ik heb geen A / B test gedaan met een andere dac dan de Pasithea. Ik heb geen Apex gehad. Wel een gewone Bartok. En in andere tests ook wel een Rossini. Erg mooi ook.
En in vergelijk met een pasithea en de mu2. Kun je wat zeggen over de verschillen in dq
Sq bedoel ik 🙁
Dat staat in de review.
Conclusie stond er redelijk duidelijk in idd 😂 Had zelf een Pasithea, en die speelt heel muzikaal, prachtig ook met Redbook materiaal en fantastisch met stemmen die mooi in de ruimte staan. De MU2 is net als de Pasithea niet heel upfront maar gaat qua ruimtelijkheid vele malen verder. Vooral de natuurlijkheid en samenhang is daarbij opvallend. Bijna levensecht. Waar ik de Pasithea op mijn voorversterker had omdat ik anders wat ‘smeuigheid en drive’ miste, is daar bij de MU2 geen sprake van. Daar maakte ik juist stappen vooruit door de voorversterker van de MU2 te gebruiken met behoud van een enorme transparantie. Gewoon een fantastisch apparaat wat in zijn eentje met gemak in staat is om streamers/DAC/voorversterker van €40k+ de das om te doen, maar vooral urenlang en dagen achtereen luisterplezier te bieden. En perfecte integratie met ROON waarbij het super is dat je volume op afstand kan regelen vanuit ROON.
Heel herkenbaar!
Daar was ik naar op zoek. Dank je wel.
Dank voor de mooie review. Hebbde MU2 nu 4 weken in gebruik en kan het niet anders dan volledig eens zijn met jullie enthousiasme.
Wat de i3 NUC betreft, voor zover ik weet een bewust keuze om een fanless ontwerp te gebruiken wat minimaal interfereerd met het muzieksignaal. Goede keuze wat mij betreft.
En aangezien ik echt geen verschil meer kan horen tussen content van streaming diensten of mijn eigen files op de SSD zou bij (te) grote bibliotheken mijn aanbeveling zijn om enkel de muziek op de SSD te zetten die je via Qobuz/Tidal niet beschikbaar hebt.
Ik zat inderdaad net te denken! Een i3 is gemakkelijk passief te koelen.
En DSP hoef je echt niet in te zetten met de M2
Nee. Zeker niet!
Ok. Het klinkt dus niet beter dan je lokale files ? Dan staat de cd (voor mij) nog bovenaan. En kan ik het niet rechtvaardigen om zo extreem veel geld uit te geven voor een streamer.
Verder wel een mooie recensie. Vind het alleen jammer dat met grimm alles zo om Roon draait. Ik wil dat helemaal niet. Waarom komt er geen app a la Auralic of lumin…….
Even een kleine opmerking , wat mij altijd al een beetje tegenviel in de Grimm MU1 en nu in de MU2 dat er gekozen voor een Roon server met een I3 processor en 8gb intern geheugen. Het minimale wat Roon aanraadt. Voor mensen met een grotere bibliotheek is dan de enigste oplossing om Roon server extern te draaien, voor een apparaat van deze prijsklasse toch wel een tegenvaller. En even wat mierenne…., de opbouw ziet er nog steeds een beetje houtje touwtje uit. Maar zeker een begerenswaardig apparaat. Gr Rinko
Dag Rinko,
Ik heb Roon op een Celeron gedraaid zonder enig probleem. Op kantoor draait hij op een virtuele machine met 4 cores en 8GB. Geen enkel probleem met 10 zones. Juist: 10 zones. Kortom: een Core i3 is ruim voldoende voor alle scenario’s die ik kan bedenken.
Over de layout en opbouw kan ik alleen maar zeggen: ik zie geen houtje touwtje…
Hi Jaap,
Virtual machine met 4 cores en 8gb mem is wel erg vaag, als de onderliggende hardware een hele dikke xeon processor is met hyper-threading en knetter snel ddr5 ecc memory dan geloof ik dat je daar prima Roon op kan draaien helemaal als je de resources van de virtual machine exclusief reserveert op de cpu en memory.
Verder top review.
Mvg Richard
Dat begrijp ik Richard. Maar nee: zo dik is die server niet. Het is een Xeon E5-2699C V4 op 2.2 GHz met DDR4 ECC.
Het zijn 4 hyper threaded cores die ik heb toegewezen aan een Ubuntu server waarop Roon Core draait. De VM draait wel op een SSD. Anders is zo’n VM niet vooruit te schoppen, aangezien deze anders de gewone HDD’s zou delen met andere processen.
Het gaat er meer om dat mensen moeten snappen dat je met een Core i3 gewoon prima kan werken. Ook met meerdere zones en zelfs als je gaat processen.
Ik heb zelf wat problemen gehad met een Intel i3 nuc met Roon , het systeem werd heel traag en zoeken duurde erg lang , probleem voorgelegd aan Roon en die gaven aan dat mijn muziek bibliotheek erg groot was en rade mijn aan een Intel i7 met 16gb geheugen te gebruiken . Na die overstap geen problemen meer .
Hoe groot is je bibliotheek? En draaide je Roon Rock?
Ja ik draaide Roon Rock , ik had toen rond de 95000 nummers , hoeveelheid albums weet ik niet meer, niet alles in hoge kwaliteit, dus dacht ik dat het geen kwaad kon . En sinds ik de cd speler weer regelmatig gebruik en ik jullie advies om de kringloop winkel eens te bezoeken, is de collectie aardig wat gestegen 😜, dat gaat met de Intel i7 nuc nu prima 👌.
Goed zo! Fijn dat het allemaal werkt! Geniet ervan.
Houtje touwtje gaat wat ver. Maar eerlijk is eerlijk, zet de MU1/MU2 naast een component van bijvoorbeeld Esoteric, Luxman, Pass Labs etc. en kom ik wel tot de conclusie dat materiaalgebruik en afwerking niet de sterkste kant is van Grimm.
Verder niets dan lof voor de techniek en innovatie van Grimm Audio in de laatste jaren.
Ik heb het apparaat naast Pass Labs zien staan. Wat had ik moeten zien?
Nou ja, kijk bijvoorbeeld naar de pootjes waarop het apparaat staat, de wijze waarop het merk is verwerkt op het frontpaneel, de materiaalkeuze voor de behuizing (zo’n RVS-front van Pass Labs is toch een stuk mooier naar mijn mening) en de wijze waarop het touchscreen is verzonken in het front (kijk bijvoorbeeld naar Aurender die dit een stuk fraaier doet).
Blijft natuurlijk allemaal persoonlijk, maar voor mij is het wel echt iets wat ik meeneem als ik een component aanschaf.
Je moet het denk ik bij Grimm navragen, maar ik vermoed dat het geen ‘bezuinigingsdrang’ is, maar een bewuste keuze, om de hoeveelheid elektrische noise van de CPU te beperken. Ik herinner een interessante podcast van John Darko met de ontwerper van Antipodes, die prijzige muziekservers bouwt, over processing power en streaming en de trade-offs die je daarin moet maken.