Vandaag is Alpha Audio op bezoek bij Stefan in de Vinex-wijk Leidsche Rijn. Stefan is werktuigbouwkundig ingenieur en heeft jarenlang gewerkt in de mechatronica en procestechniek. Tegenwoordig is hij afdelingsmanager in datzelfde vakgebied. Bij binnenkomst speelt de installatie al in de woonkamer als een warm welkom.
De akoestiek is subtiel aangepakt: er ligt een vloerkleed en twee schilderijen fungeren voor de akoestische demping. Stefan vindt het niet nodig om de hele woonkamer te verbouwen, het moet tenslotte ook een leefbare ruimte blijven. De installatie is prominent aanwezig en staat heel mooi in het interieur. Het audiomeubel is door Stefan zelf ontworpen en door een meubelmaker gebouwd, de versterkers zijn afgewerkt in hetzelfde fineer, wat het tot een prachtig geheel maakt.
Er worden geen beperkingen opgelegd door het gezin, zij luisteren niet mee maar verder kan hij zijn gang gaan, zolang het maar bewoonbaar blijft. Wie na het lezen van dit verslag op ideeën hoopt te komen om iets te kopen die komt bedrogen uit: werkelijk alles is zelf gebouwd. Het enige aangekochte onderdeel dat ik heb gezien, zijn de voetjes onder de luidsprekers.
Deze luidsprekers zijn uitgerust met zogenaamde field coil-units: drivers met elektromagneten in plaats van permanente magneten. Het grote voordeel hiervan is dat het magnetisch veld veel sterker is, niet inzakt door de bewegende spreekspoel, en de veldsterkte regelbaar is door de voedingspanning aan te passen, hiermee kan de mechanische Q factor van de driver aangepast worden op de kast, wat resulteert in een zeer dynamische en snelle weergave, iets dat later tijdens de luistersessie ook duidelijk hoorbaar zal zijn. De voedingen die de elektromagneten van de gelijkstroom voorzien staan aan weerszijden van het meubel.
Nog een bijzonder detail is dat de conus niet in het frame hangt met een rubber rolrand maar met leer. Door veel aanpassen en luisteren is het ontwerp tot stand gekomen.
De start
De hifi-hobby heeft Stefan van huis uit meegekregen. Zijn vader werkte bij Philips op de röntgenafdeling en beschikte over een audiofiele installatie. Al op jonge leeftijd was Stefan gefascineerd door elektronica: hij haalde apparaten uit elkaar om te begrijpen hoe ze werkten. Op zijn veertiende kocht hij zijn eerste serieuze installatie, met merken als Denon, Marantz, Translator en Thorens. In die tijd kon je nog cd’s lenen bij de bibliotheek en opnemen op cassette. Deze kan je dan dan vervolgens op de walkman beluisteren. Zo heb je muziek de hele dag beschikbaar!
Aan het einde van zijn studie deed Stefan een stage bij de afdeling domestic appliances op het ingenieursbureau van Philips. Daar trof hij een inspirerende omgeving met ook audiofielen en zelfbouwers, wat voor hem de aanleiding was om ook zelf te gaan bouwen. Na zijn afstuderen werkte hij korte tijd in de audiobranche bij een importeur en fabrikant van buizenapparatuur, maar belandde uiteindelijk in de industriële techniek.
Zijn kennis en inspiratie haalt Stefan onder andere uit een hechte vriendengroep, het jaarlijkse Europese Triode Festival (een samenkomst van mensen uit de industrie en audiofanaten) en uit oude vakliteratuur. Volgens hem is de basis van een goede versterker allang bekend en sindsdien vooral verfijnd. Een belangrijke inspiratiebron is de Japanse ontwerper Susumu Sakuma, bekend om zijn transformator-gekoppelde buizenversterkers en zijn eigenzinnige, creatieve benadering van audiotechniek. (https://theaudiofeast.com/blog/susumu-sakuma-legendary-transformer-coupled-amplifiers)
Stefans zelfbouwprojecten hebben ook de aandacht getrokken van enkele high-end fabrikanten, waaronder BOW-technologies. Hij heeft voor diverse partijen werk verricht op het gebied van DAC’s, streamers en cd-spelers. Een jaar lang werkte hij zelfs fulltime als freelancer in de audiobranche. Tot hij ontdekte dat het plezier in zijn hobby afnam zodra het werk werd.
Concerten
Stefan bezoekt regelmatig concerten, meestal jazz, maar ook pop, rock en klassiek. Favoriete locaties zijn Tivoli Vredenburg met een breed aanbod dicht bij huis en voor klassiek gaat hij naar het Concertgebouw in Amsterdam.
Thuis luistert hij vrijwel dagelijks naar zijn installatie, vaak met een analytisch oor: hoe kan het beter? Hij vergelijkt componenten, onderzoekt ontwerpverschillen en experimenteert met vervangingen. Door dat jarenlang te doen, ontwikkel je een goed gevoel wat de invloed is van bepaalde onderdelen op het uiteindelijke geluid.
Old Skool
Stefan heeft Philips bloed door de aderen stromen en is heilig overtuigd van de kwaliteit van de legendarische TDA 1540 DAC chip (14 bit) en van de kwaliteit van de eerste loopwerken van Philips. Deze zijn degelijk uitgevoerd, de laser is over gedimensioneerd en komt door een glazen lens (terwijl de concurrentie kunststof gebruikt) en zal daarom nooit op de limiet werken en daarom ook zeer lang mee gaan.
De spelers modificeert hij op alle punten; door de voeding, het loopwerk, de digitale processsing, de d-a converter en uitgangstrap aan te pakken. De kwaliteit is zo hoog dat streaming daar niet aan kan tippen, en dat ook de platenspeler daarmee overbodig is, deze heeft hij dan ook inmiddels jaren geleden vaarwel gezegd. Ook om praktische reden, je hebt maar beperkt tijd en als je zo intensief met hifi bezig bent en de componenten continue wilt verbeteren moet je soms keuzes maken. Het voordeel van CD’s is bovendien dat deze voor weinig in de kringloop winkel worden aangeboden.
Als ik vraag hoe het kan dat de 1e generatie spelers nog steeds zo goed klinken, dan antwoord Stefan dat Philips er echt heel veel op heeft gezet om de CD tot een succes te maken, het project moest slagen en er moest hoge kwaliteit in de markt gezet worden. Enkele jaren nadat de CD op de markt is gebracht is er bij de fabrikanten meer focus gekomen op het vergroten van de marges en werden de onderdelen vooral goedkoper gemaakt.
Zijn voorkeur gaat uit naar een configuratie met twee geïntegreerde mono-versterkers. De voordelen van mono-blokken zijn alom bekend, en het voordeel van een geïntegreerde versterker, legt Stefan uit, is dat je dan de verschillende trappen van de versterker goed op elkaar kunt afstemmen.
Direct en open
We hebben lang gepraat, maar natuurlijk ook geluisterd. Op de mono geïntegreerde balansversterkers kwamen onder meer Tom Waits, Duke Ellington, Cowboy Junkies, Nick Drake, Jim Hall en Lady Blackbird voorbij. Wat vooral opviel was de directheid en echtheid van het geluid, alsof de muzikanten in de kamer stonden. Ik had nog uren kunnen blijven luisteren naar deze bijzondere installatie, maar aan al het moois komt helaas ook een eind.
Stefans systeem
- Luidsprekers: open baffle kastontwerp gemaakt met wijlen vriend Hans Kortenbach en Cees Pel van Musical Affairs. Met field coil drivers opgebouwd door Cees Pel op basis van onderdelen van het Franse EMS loudspeaker van Fertin.
- Versterkers: eigen ontwerp buizenversterkers.
- Mono geïntegreerde balansversterker met AD1 eindbuizen, PTT3 of Ca DHT driver buizen in balans, 6sn7 gainstage, TVC volume, volledig interstage gekoppeld.
- Mono geïntegreerde SE versterker met de Mazda V503 (was eerst een 300b ontwerp), PTT3 of Ca DHT driver buizen, 6sn7 gainstage, TVC volume, volledig interstage gekoppeld.
- Mono geïntegreerde SE versterker met de 845, 205D DHT driver buizen, 6sn7 gainstage, AVC volume, volledig interstage gekoppeld.
- Bron: al jaren enkel digitaal. Een kast vol zelf gebouwde dac/streamers en cd spelers (zelf gemodificeerde 1e generatie Philips en Denon). Op dit moment is de streamer/dac in de hoofdset een ontwerp gebaseerd op 4x TDA1541A dac chips in parallel balans mode, met een streamer o.b.v. Raspberry pi. De cd spelers zijn door mij omgebouwde Philips en Marantz spelers uit de eerste en tweede generatie cd spelers met de TDA1540 en TDA1541A dacs en de onverwoestbare CDM0/1 loopwerken.
- Kabels, eigen ontwerp gemaakt van koper, zilver, koper/goud, silver/goud geleiders met isolatiemateriaal zonder gebruik van kunststoffen, vanwege de di-elektrische eigenschappen die het elektromagnetische veld kunnen verstoren, in plaats daarvan wordt er gewerkt met katoen als mantel. Connectoren Furutech.
- Trillingsdempers onder luidsprekers zijn Kepler van Devine Acoustics.
- Er is een aparte audio groep aangelegd en in de meterkast staat een zelfgebouwde scheidingstrafo en netfilter.
Nog wat vragen!
- Wat was je grootste ear opener?
- Hoe veel beter een field coil luidspreker is t.o.v. een permanente magneet. De controle is vele malen groter; significant lagere vervorming en geen compressie. Het gedraagt zich als een electrostaat maar dan met drive, laag dynamiek en zonder de nadelen van electrostaat.
- Wat is een belangrijke tip die je de lezers wilt meegeven?.
- Eigenlijk twee: 1) Dat je je eigen oren moet geloven, niet de marketing verhalen. En ga naar live concerten, dat is de echte referentie! 2) Nieuwer is niet altijd beter. Er is tegenwoordig veel minder ontwikkeling in de audio dan vroeger, vooral in luidspreker- en versterker techniek. Nieuwe ontwikkelingen worden meestal gedreven door gebruiksgemak, goedkopere productie, compliance met nieuwe regelgeving en beschikbaarheid van grondstoffen, de geluidskwaliteit wordt niet per sè beter. Het is spijtig dat grote fabrikanten, zoals de Philips en Sony’s van weleer, zich niet meer focussen op audio apparatuur. De ontwikkeling is daardoor veel trager en de prijzen gaan omhoog. Een high-end fabrikant kan in toenemende mate geen kwaliteitsonderdelen meer kopen, zoals bijvoorbeeld de toploopwerken en dac chips van Philips, ze moeten het nu doen met inferieure alternatieven. Wellicht vandaar de toenemende interesse voor vintage audio?
- Wat zijn je 3 favoriete nummers om je installatie te testen? (we hebben er 5 van gemaakt)
-
- Sonny Rollins- Way out west. Wagon Wheels. Met Ray Brown en Shelly Manne, 2003 remaster die alle opnamedetails laat horen, ruimtelijkheid en bandruis.
- Modern Jazz Quartet- live at the Music inn vol. 2. Yardbird Suite. De harmonischen van de vibrafoon zijn zeer kritisch, een goede set laat alle details en harmonischen van het instrument horen.
- Cowboy Junkies-Whites off earth now! State trooper. Debuutalbum dat direct op 2track is opgenomen met 1 ambisonic microfoon in hun garage. De lome, drukkende atmosfeer, breekbare stem van Margot in combinatie met de dynamische uithalen van de gitaren is instant kippenvel!
- Jim Hall-live at Bimhuis 2010 (soundboard opname) improvisatie met drum/percussie. Meer live beleving dan dit is ondenkbaar, je zit midden op het podium.
- En zowat alle Jazz die door Rudy van Gelder is opgenomen.
- Welk apparaat (of attribuut) zou je nooit meer willen missen in je installatie?
- Mijn luidsprekers. Die zijn onvervangbaar.
- Wat wil je nog verbeteren aan je installatie, of wat is je volgende upgrade?
- Ik ben continu bezig met het (door)ontwikkelen van mijn apparatuur. Onlangs nieuwe voedingen gebouwd voor mijn field coil luidsprekers. Op dit moment ligt de focus weer op CD spelers en vooral de eerste generatie Philips spelers met de 14bit dacs. Ik ben hiermee gestart nadat ik een serie nieuwe versterkers heb gebouwd (die ik af en toe anders afstel om de klankbalans met de bron te corrigeren)
- Heb je een technische inhoudelijke vraag?
- Op dit moment niet. Hebben jullie een technische vraag voor mij?
- Wat is je grootste miskleun?
- Mijn pogingen om 1bit dac chips goed te laten klinken. Jaren tijd en geld verspeeld terwijl de beste dacs voor een habbekrats bij de kringloop lagen.
- Wat zijn je favoriete artiesten als het niet per se gaat om geluidskwaliteit?
-
- Nina Simone
- Tom waits
- Lightnin’ Hopkins
- Duke Ellington
- Vladimir Horowitz
- Maar ook deze klinken uitstekend hoor!
Ook meedoen?
Leuk en inspirerend verhaal. Ik “knutsel” op dit moment zelf ook aan buizenversterkers en merk dat de 6SN7 een heel fijne buis is. Ik lees dat Stefan deze ook gebruikt. Wel heel toevallig 🙂
Ik had een platenspeler van mijn neefje en mijn broer een opknapbeurt gegeven dit weekend, met een goed Audio Technica element.
Zij hebben ook een oude Philips cd speler, en ik weet dat ze goed zijn.
Zaterdag draaide ik even een cd van the smiths erop, en het viel mij op dat het ding gelijk speelde en als je weet hoe slecht mijn broer cd’s behandeld, dan weet je gelijk ook hoe goed die Philips cd spelers zijn en waren. Een NAD of een JVC cd speler zouden optilt slaan.
Zelf speel ik geen cd’s, want ik vindt het een zielloos medium.
Muziek moet geaaid worden door een naald, en elke vorm van digitale opsmuk mag weg, maar oude Philips cd spelers zijn onverwoestbaar en ik vindt ze ook leuk.
Ongelofelijk. Ik wil nu ook gaan knutselen!
Met zelfbouw kan je voor minder geld echt een hoge kwaliteit bereiken maar dit is wel next level! Bizar hoeveel kennis en kunde hier ingestoken is. Qua dac’s ben ik dan wel benieuwd wat Stefan van de r2r dac chips vindt die door de fabrikant zelf worden ontwikkeld of de 1,5 bit dac van Grimm? Die lijken mij toch wel wat verder te gaan dan de dac chips van Philips uit de ouden doos? Of gaat het er vooral om hoe ze worden geïmplementeerd? Als al deze interviews zo interessant zijn mogen ze van mij ook wel iedere week geplaatst worden 😁
Ik heb verschillende r2r dacs gebouwd en ook een aantal bekende merken (dCS, Metrum, Pink Faun, etc.) vergeleken met mijn Philips dacjes en die waren geen van allen zo muzikaal, live en natuurlijk klinkend.
De TDA1540 en 1541 gebruiken een methode die geen andere dac producent heeft toegepast, waarschijnlijk omdat het een dure methode is.
R2r ladders opgebouwd uit weerstanden op een printplaat zijn per definitie inferieur aan een r2r in een IC, op de printplaat heb je veel meer problemen met inductie, impedantie en capaciteit van de printbanen die de onderlinge weerstanden verbinden, dit levert verliezen op. Op een IC kunnen de weerstanden met laser getrimd worden naar de hoogst mogelijke tolerantie, dat kan met losse weerstanden niet.
De rede dat fabrikanten deze methode toepassen is voornamelijk ingegeven omdat de grote producenten (Philips, Texas Instruments, e.d.) niet meer de kwaliteits dac chips leveren van weleer.
Wat een leuk verslag en wat heb ik een respect voor de zelfbouwkunde van de bouwkundige , Stefan.
De drie versterkers lijken te zijn gebaseerd op de principes die ik waardeer. De veldspoelen van de luidspreker eenheden lijken me erg interessant. Nog geen ervaring mee. De DACs met ladder chips van Philips waardeer ik ook hooglijk.
Maar alles bij elkaar zal speciaal uitwerken, waarschijnlijk heel speciaal en goed. Petje af, hoor.